2012 YEAR OF THE ARMENIAN BOOK

(Summary in English of the Pontifical Message of His Holiness Aram I)

 

Pontifical Message Addressed to the

Prelates of the Dioceses of the Holy See of Cilicia,

Members of the Clergy,

Church Councils and Community Organizations,

And the Faithful of the Armenian Church

 

We greet you from the Holy See of Cilicia in Antelias with Christian love and fatherly blessing, and we pray that 2012 will be a year of spiritual growth and renewal, arising from the Christian values and traditions transmitted to us by our church. We also pray that it will be a year of accomplishments, as we seek justice and peace.

In 2006 we celebrated the “1600th Anniversary of the invention of the Armenian Alphabet”; in 2007 we declared “2007 Year of the Armenian Language.” In our messages, we said, “along with our faith and homeland, the Armenian language should remain the source of our identity and a symbol of national unity.”

2012 is the 500th Anniversary of the Armenian printing press, which has played a significant role in preserving and transmitting our language, faith and culture. The 500th Anniversary also coincides with UNESCO’s nomination of Yerevan as “2012 Armenian Book Capital.”

Against this background of important events, we declare

 “2012 YEAR OF THE ARMENIAN BOOK”

In fact, the Armenian printed book has accompanied our people at all times, deepened its spiritual growth, enriched its cultural values and strengthened its resistance to all efforts to distort our identity and destroy our community life. I am sure that our people will associate themselves with this important event and, through the Armenian book, focus on the essential issues and challenges touching the life of our church and nation.

In order to appreciate the significant achievements made in the area of printed books, we should become acquainted with the history of the Armenian printing press.

 History and Centers of 500 Years of Armenian Printing

Historically, printing technology began in China around the 11th Century with woodcuts stamped on leather or other materials. This primitive technology arrived in Europe during the 15th Century. According to Nicholas Milescu, Europe’s first Ambassador to China, a certain Armenian traveler named Anton played an instrumental role in the invention of the typographic technology by Gutenberg in 1439. By 1512, the Armenians were using the Gutenberg technology and around this time the first Armenian carving of letters and miniatures on metal moulds appeared. It is important to note that Armenian block books were compiled at the same time as Hebrew and Arabic.

The publishing work begun with Hagop Meghabart, Apkar Tokhatetsi, Apkar son of Sultanshah, Hovhannes Derzntsi, Voskan Yerevantsi and Khatchadour Kesaratsi. The Armenian prayer book, “Ourpatakirk” (“Book of Friday”), was published by Hagop Meghabard in 1512 in Venice. This publication was innovative because it was the first to incorporate red and black inks. The second book to be published in Armenian was the Bible. The printing of the Bible and other prayer books changed how Armenian faith and culture were communicated. It created a living relation between the faithful and the liturgical life of the church. It also greatly impacted and renewed the spiritual life of the people.

During the following two hundred years, the most important works dealing with the history of the Armenian people and the church and several church fathers were printed. The classical Armenian translations of major Greek and Latin church fathers too appeared in printed form.

The avant-guards of Armenian printing encouraged other European publishers to produce Armenian books. The theological debate prompted the publication in Rome of a number of theological books and sermons. These books were then used to proselytize Armenians. At the same time, many other books on the Armenian Church, history, culture, language and grammar also appeared. These books aimed at reaching Armenian communities everywhere. The most important of these were: “Grammar and Rational Thinking” (1645) by the Armenologue Gueghemes Galanos, “Zedoutiun Haygapanutian” (1674)  by Hovhannes Holov of Constantinople and a book on classical Armenian, “Dictionary for Latin and Armenian” (1695) by Asdouadzadour Nersesovich.

Despite political and financial difficulties, Armenian books continued to be published. These treasures of Armenian literary works, academic writings and patristic literature contributed profoundly to our people’s knowledge of their history, church and culture. In other words, they helped the Armenian people to deepen their self-understanding and remain firmly attached to their spiritual, cultural and ethnic roots at a crucial period of their history.

Let us now look at the major centres that harnessed the publication of Armenian books as the life-giving sap of the Armenian people.

Our most important publication was the “Bible” (1666-1668) by Voskan Yerevantsi in Amsterdam. Also during the years,1668-1675, Voskan Yerevantsi published theological and ecclesiological works, such as Movses Khorenatsi’s “Kirk Ashkharhats” (1668), Vartan Aikegtsi’s “Aghouesakirk” (1688), Arakel Tabrijetsi’s “Kirk Badmoutian” (1699) and “Arhesd Kamaroghoutian” (1675), which was the first book in the Western Armenian language. During this period, the number of copies published per title rose from 500 to 5000, thus making the Bible and Armenian literature available to the wider public.

As a result of the efforts of Mekhitar Sepasdatsi and through the sponsorship of many wealthy Armenians, Constantinople, with its large Armenian population, became a major centre for publications. For thirty-five years (1698-1734), the printing house of Krikor Marzounetsi among important books also published the following titles: “Haysmavourk” (1706), “Armenian History” (1709) by Akatankeghos, “Badmoutiun Yerkri Daron” (1719) by Zenob Klag and “Kirk Hartsmants” (1720) by Krikor Datevatsi.In 1699, Asdouadzadour Tbir of Constantinople established his own printing house, and for 50 years he published more than 80 religious titles. He also published the first edition of Naregatsi’s “Book of Lamentations” in 1702. During the 18th Century, more than 20 printing houses were active in Constantinople.

Starting in 1727, the Mekhitarist Fathers played a pivotal role in this domain. They published 270 volumes at their printing house on the island of St. Lazarus (Italy). Among these were Mekhitar Sepastatsi’s “Tourn Ashkharhapar Lezoui” (1727), “Parakirk Haygazian Lezoui” (1779) and Ghazar Parbetsi’s “Badmoutiun Hayots” (1793). The printing house of the Mekhitarist Fathers in Vienna (Austria) also published many important titles.

In 1772, a printing house was established in Madras (India) by the Shahamirian family. Their publications included: Hagop Shahamirian’s “Nor Dedrak Vor Gotchi Hortorak” (1772) and Shahamir Shahamirian’s “Vorokayt Parats” (1773). They also published the first Armenian Monthly, “Aztarar,” which was edited by Rev. Shemavon Shemavonian. With the publication of Aztarar a new page was opened in the literary life of the Armenian community in India.

Several Armenian communities contributed to publishing work. In 1637, the Abbot of Saint Amenaperguitch Monastery in New Julfa (Iran) established a printing house, and in 1638 he published “Saghmosaran”. In 1781, the first printing house in Moscow was established by Krikor Khaltarian, a businessman from New Julfa, under the auspices of the Armenian Prelate in Russia, Rev. Hovsep Arghoutian. In 1823, a year after the establishment of the Nersesian School in Tbilisi (Georgia), Catholicos Nerses Ashdaraketsi of Etchmiadzin established a new printing house there. This printing house became the centre of the Eastern Armenian Renaissance.

Over the years and with the expansion and organization of the Armenian Diaspora, many new printing houses were founded in Armenian communities everywhere, and funds to support publications were established.

 The Armenian Church and the Armenian Book

Culture has been a vital dimension of the life and mission of the Armenian Church. Not only did the Armenian Church create the Armenian alphabet, it also supported and supervised the writing of manuscripts and the painting of miniatures. Hence, it was natural that the church also engage actively in the printing work.

Publications flourished in the monasteries of Armenia and Cilicia. The printing houses in Etchmiadzin, Sis (later Antelias), Jerusalem and Constantinople continued to provide old and new spiritual, liturgical and literary works to the people.

In 1771, Catholicos Simeon of Yerevan, Catholicos of All Armenians, established the first printing press (St. Gregory the Illuminator) on Armenian soil in St. Etchmiadzin. In 1772, “Sposaran Hokevor,” the prayerbook of the Catholicos, was printed. The printing house continued to functionactively in St. Etchmiadzin.

The Catholicosate of Cilicia also published important titles in its monasteries and its own printing house. With the Armenian Genocide, the Ottoman Turks not only killed one and a half million Armenians, but also destroyed old manuscripts, books and the printing houses. In 1930, in Antelias (Lebanon), before constructing the Cathedral and the residence of the Catholicos, Sahak Catholicos Khabayan establishd a printing house. Under the leadership of Catholicos Karekin I Hovsepiantz, the Catholicosate published many scholarly books on Armenian studies. Publishing work expanded to other domains of Armenian religious and cultural life and literature and became an integral part of the mission of the Holy See of Cilicia.

The printing house of the Armenian Patriarchate of Jerusalem, founded in 1833, started its own publication work in religion, history and literature. Among its publications, it is important to mention “Badmoutiun” by Hohannes Traskhanaguertsi and “History of Tatars” (1870) by Vartan Arevelktsi.

The publications work of the Armenian Patriarchate of Constantinople has remained limited because of restrictions imposed by Turkish authorities.

 The Armenian Book

The Indicator of the Spiritual and Cultural Mission of the Holy See of Cilicia

Despite all difficulties, the Holy See of Cilicia has guarded the essential role of publications as part of its vocation. By encouraging new authors and researchers, the Catholicosate reaches out to the members of Armenian communities everywhere. Only through the written Armenian word will the language created by St. Mesrob Mashdotz strengthen the faith of the Armenian believer, enrich the spirituality of our church, shape the vision of the people and build community by communicating our spiritual, moral and national values and ideals and by building relations. With this firm expectation, the Holy See of Cilicia continues, with new impetus, to publish books. By reading Armenian books, our people will discover our history of struggle and survival, guard our historical memories and traditions and discover our spiritual and cultural treasures.

In spite of major advances in the area of audio-visual and communication technology, we believe that the printed book has a special place and role in education, in the promotion of our cultural and spiritual values and traditions, as well as in our church’s missionary outreach and community building. It is with this conviction that new publication funds have been established by benefactors under the auspices of our Holy See of Cilicia.

Along with these continuing efforts, over the past few years, we have observed a new phenomenon. It became clear to us that our people are reading fewer books. In 2004, in our message during the opening of the book fair, which our Catholicosate organizes every October, we said, “it is with regret that we observe the marginalization of the Armenian book in Armenia and the Diaspora. New value systems are guiding the life of our people; new priorities are dominating our life. We are most concerned that our clergy, our academics, teachers and our students remain indifferent towards the book”.

In 2009, in our message at the opening of the book fair, we said:

We must be consciously aware that:

Without the Armenian book our desk is poor,

Without the Armenian book our life is empty,

Without the Armenian book our spirit is thirsty;

Without the Armenian book the road before us is dark,

Therefore, read the Armenian book and remember that:

The one who reads books is enriched,

The one who prints books is dignified,

The one who writes books is immortalized …”

On this occasion of the 500th Anniversary of Armenian printed books, we want to express our great appreciation to publishers and donors who continue to support the Armenian book. We call upon our people and particularly to youth, students and teachers not to become drowned in the new technologies that make reading easy and give quick and superficial information. We want us to recover and rediscover the true vocation of the Armenian book. We would like to see the Armenian book become the friend of Armenians of all age groups and to inspire our people in their quest for a spiritually-sustained and vision-oriented life.

 Conclusion

On the occasion of the “Year of the Armenian Book”, through our Pontifical Message, we address the Prelates, Clergy, the leadership of Church Councils and Community organizations of the Holy See of Cilicia, and ask them to cherish and promote the Armenian book as the bastion of Armenian spiritual and cultural values, as the foundation of our Armenian national heritage and identity and as the source of the ideals and dreams of the Armenian people. We therefore recommend the following:

1. Armenian academics and writers be invited to produce works of quality and vision that may enable our people to enrich their lives with spiritual, moral, cultural and national values, tradition and ideals.

2. Armenian benefactors be encouraged to sponsor the publication of specific works or create earmarked funds to support publication projects.

3. Armenian families be encouraged to build their own libraries at home and read and discuss Armenian books as an integral part of family life and activities.

4. Armenian publishers be supported in their endeavors and helped to ensure reasonable prices for books to make them available to the wider public.

5. Libraries be created in schools and community centres in order to enrich the interaction between the Armenian book and our youth and children.

The book is a rich source of knowledge; and knowledge generates faith and faithfulness, responsibility and commitment; it enhances self-understanding and promotes mutual respect and understanding.

It is our wish that through these efforts and other ways that you may think of, we shall re-establish the centrality and vital importance of the book in the life of the Armenian Church and Nation. We also hope that through our commitment to the Armenian published works, we shall strengthen our national identity and deepen and broaden the dialogue with our neighbours in different environments in which we live.

We pray that the grace and blessings of the Almighty God may strengthen spiritually our people in Armenia and in the Diaspora.

 

Prayerfully, 

ARAM I

CATHOLICOS OF CILICIA

 

1 January 2012

Holy See of Cilicia

Antelias, Lebanon
 

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան
Թեմակալ Առաջնորդներուն,
Հոգեւոր Դասուն,
Ազգային Իշխանութեանց
եւ մեր ժողովուրդի զաւակներուն

Հայրապետական օրհնութեամբ եւ քրիստոնէական ջերմ սիրով կÿողջունենք ձեզ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի Մայրավանքէն եւ ձեզի կը մաղթենք աստուածային բարիքներով լեցուն եւ հոգեւոր արժէքներով ու ազգային իրագործումներով հարուստ տարի մը։

Ինչպէս ծանօթ է ձեզի, 2006-ին Հայ Գրերու Գիւտին 1600-ամեակը համազգային տարողութեամբ նշուեցաւ։ Եւ որպէս բնական հետեւում այս կարեւոր դէպքին, 2007 տարեշրջանը յայտարարեցինք «Հայ Լեզուի Տարի»։ Այս առիթով հայ լեզուն հայ ինքնութեան աղբիւր հռչակած Մեր Հայրապետական Պատգամին մէջ շեշտեցինք, թէ «հայ լեզուն պէտք է դառնայ աշխարհի բոլոր կողմերը ցրուած մեր ժողովուրդի զաւակներուն ազգային պատկանելիութեան անխորտակելի առանցքը ու միութեան ամուր շաղախը», եւ յիշեցնելէ ետք, թէ «հաւատքի ու հայրենիքի կողքին, նաեւ հայ լեզո՛ւն պահեց մեզ, հայ լեզո՛ւն ամրացուց մեր գոյութիւնը, հայ լեզո՛ւն բիւրեղացուց մեր ինքնութիւնը եւ այսօ՛ր ու մի՛շտ, հայ լեզուն է մեր ազգային պայքարին զօրեղ վահանը, մեր միութեան ամուր օղակը, մեր ինքնութեան դրոշմը», կոչ ուղղեցինք՝ ամբողջական յանձնառութեամբ տէր կանգնելու հայ լեզուին, որովհետեւ «առանց հայ լեզուին մեր կեանքը պիտի պարպուի հայ արժէքներէն, սրբութիւններէն ու աւանդութիւններէն, հայու հարազատ էութենէն...»:

2012 թուականը 500-ամեակն է հայ լեզուն պահպանելու, պաշտպանելու ու տարածելու կոչուած հայ գիրքի տպագրութեան։ Ներկայ տարին նաեւ Իւնեսքոյի կողմէ Երեւանը հռչակուած է Գիրքի Մայրաքաղաք։ Հետեւաբար, որպէս գործնական արտայայտութիւն մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ յատուկ նշանակութիւն ունեցող յիշեալ դէպքերուն, ինչպէս նաեւ  հայ լեզուի ու գիրքի նկատմամբ մեր ժողովուրդի ունեցած բարձրագոյն աստիճանի նախանձախնդրութեան, ներկայ Հայրապետական Պատգամով 2012 տարին կը հռչակենք՝

 «ՀԱՅ ԳԻՐՔԻ ՏԱՐԻ»

 Վստահ ենք, որ մեծ խանդավառութեամբ մեր ժողովուրդի զաւակները  պիտի ընդառաջեն Մեր այս կոչին եւ իրենց ուշադրութիւնը պիտի կեդրոնացնեն մեր եկեղեցւոյ եւ ազգին էութեան հետ շաղախուած ու պատմութեան հետ նոյնացած հայ գիրքին վրայ։ Արդարեւ, Մաշտոցեան աւանդի հաւատապահ ուխտեալներու Ոսկեդարէն մինչեւ մեր ժամանակները հայ գիրքը եղաւ ամէնօրեայ աղբիւր լոյսի ու յոյսի, հաւատքի ու իմաստութեան եւ ուղեցոյց ու ճանապարհ քրիստոսակեդրոն եւ հայաօծ կեանքի։

Հետեւաբար, եկէ՛ք, սիրելի հայորդիներ, որպէս խորհըրդածութեան եզակի առիթ եւ 2012 տարուան ընթացքին տեղի ունենալիք նախաձեռնութիւններու ընդհանուր ուղեգիծ՝ ծանօթանանք հայ տպագրութեան 500-ամեայ ճանապարհի գլխաւոր հանգրուաններուն, եւ տեսնենք, թէ անփոխարինելի ի՛նչ դեր ու կենսական ի՛նչ նշանակութիւն ունի հայ գիրքը մեր ժողովուրդին համար։

 

Ա.
Հայութեան Նպաստը՝
Տպագրութեան Շարժումի՛ն

Կիւթենպերկի տպագրութեան գիւտէն (1439) առաջ, շարժական տառերով գիրք տպագրելու գաղափարը ծնունդ առաւ ԺԱ. դարուն, Չինաստանի մէջ, ուրկէ եւ հասաւ Եւրոպա։ ԺԷ. դարու մոլտովացի գիտնական Նիկողայոս Միլեսկուի համաձայն, տպագրական գործին մէջ կարեւոր դեր խաղացած է հայազգի ճանապարհորդ Անտոն Հայը կամ Հայկազունը՝ իր մասնակցութիւնը բերելով Կիւթենպերկի գիւտին ենթահողը նախապատրաստող ճիգերուն։ Աւելի ուշ, երբ Յակոբ Մեղապարտի աշխատանքով 1512-ին սկիզբ առաւ հայկական տպագրութիւնը, «Հայ տիպ ու տառ»ը եւրոպական բազմաթիւ լեզուներէ առաջ պիտի դառնար Կիւթենպերկեան տպագրական լեզուն որդեգրած 8-րդ անդամը, իսկ արեւելեան լեզուներու պարագային, եբրայերէնէ ետք, արաբերէնին հետ միասին պիտի գրաւէր առաջին դիրքը։

Ձեռագիր մատեաններէն տպագիր գիրք այս անցումը, բնականաբար, պիտի առաջնորդուէր հայ գրչագրութեան նուիրականացած աւանդներէն՝ իր անուանաթերթով, երկաթագիր տառատեսակներով, զարդանախշերով, բառակրճատումներով, յիշատակարաններով եւ մա՛նաւանդ առաջադրած նպատակով։ Տպագիր հատորներուն ձեռագիր մատեաններու տեսք տալու այս ձըգտումը կը յայտնուէր առաջին իսկ օրէն, երբ հայ առաջին տպագրիչ Յակոբ Մեղապարտ, հայերէնով լոյս տեսած առաջին գիրքին՝ «Ուրբաթագիրք»ի (1512) հրատարակման առիթով կÿորդեգրէր ո՛չ միայն վերոնշեալ սկզբունքները, այլեւ՝ սեւ եւ կարմիր երկգոյն տպագրութիւնը։ Աւելի՛ն, ի հետեւումն մեր միջնադարեան գրիչներուն, ան իր առաջին գիրքերէն մէկուն՝ «Պատարագատետր»ի յիշատակարանին մէջ կÿարձանագրէր. «Գրեցաւ սուրբ տառս ի ՋԿԲ, ի աստուածապահ քաղաքս ի Վէնէժ, որ է Վենետիկ, Ֆռանկըստան, ձեռամբ Մեղապարտ Յակոբին։ Ով որ կարդայք, մեղաց թողութիւն խնդրեցէք Աստուծոյ»։ Արդարեւ, որքա՜ն յուզիչ է Մեսրոպակերտ տառերը սուրբ դասելու հայ առաջին տպագրիչին քրիստոնէավայել հաւատարմութիւնը եւ որքա՜ն ուսանելի, յար եւ նման հայ հին գրիչներուն, ինքզինք մեղապարտ կոչելու համեստութիւնն ու ընթերցողներէն իր մեղքերուն համար Աստուծմէ թողութիւն հայցելու երկիւղածութիւնը...։

Արդարեւ, Աստուածաշունչի հայացման հետ, եթէ Ե. դարուն յունարէնէ եւ ասորերէնէ հայերէնի թարգմանուեցան քրիստոնէական նշանաւոր հեղինակներու, իմաստասէրներու եւ գիտնականներու, օրինակ՝ Բարսեղ Կեսարացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Յովհաննէս Ոսկեբերանի, Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի, Արիստոտելի, Պղատոնի, Փիլոն Աղեքսանդրացիի, Դիոնիսիոս Թրակացիի եւ շատ ուրիշներու երկերը (որոնցմէ ոմանց յունագիր կամ ասորագիր բնագիրները անհետ կորսուած են), մեր առաջին տպագրիչները, իրենց կարգին, հետեւեցան Ոսկեդարու իրենց ուսուցիչներու օրինակին եւ հայ մշակոյթի գանձարանը հարստացուցին նմանօրինակ տպագիր հատորներով։

Եւ այսպէս, հայ տպագիր գիրքը ո՛չ միայն իր կարեւոր տեղը գրաւեց ընդհանրապէս տպագրութեան պատմութեան մէջ, այլ նաեւ եղաւ ընկերն ու ուղեցոյցը լուսածարաւ հայ մարդուն, ոգեղէն հացը՝ հայուն սեղանին, երկնային անձրեւը՝ հայուն հոգիին, անմահութեան ճրագը՝ խաւարին դէմ դարեր շարունակ մարտնչած հայ ժողովուրդին, եւ անշեղ փարոսը՝ տեսլապաշտ սերունդներու յաւերժագնաց գոյերթին։ Հայերէն գիրք տպելով ու կարդալով մենք ո՛չ միայն մեր նպաստը բերինք մշակութային արժէքներու տարածման համամարդկային առաքելութեան, այլեւ՝ մեր քրիստոնէական հաւատքի կենսագործման, ամրապնդելով մեր ինքնութեան պարիսպները եւ վերանորոգ կենսունակութեամբ օժտելով հոգեւոր, բարոյական եւ իմացական արժէքներու ներթափանցումը եւ ծաղկումը մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս։

 

Բ.
Հայ Տպագրութեան 500-ամեայ ճանապարհը

Երբ այսօր պահ մը մեր աչքերուն առջեւ կը բերենք հայ առաջին տպագրիչներուն՝ Յակոբ Մեղապարտի, Աբգար Թոխաթեցիի, Աբգար որդի Սուլթանշահի, Յովհաննէս Տերզնցիի, Ոսկան Երեւանցիի, Խաչատուր Կեսարացիի եւ իրենց հետեւորդներուն անմնացորդ նուիրումով թափ ստացած հայ տպագրութեան բեղուն գործունէութեան իրերայաջորդ հանգրուանները, բարոյական պարտքը կը յուշէ Մեզի յիշատակել հայերէն նրբաճաշակ տառեր ու տպագրատախտակներ պատրաստած օտար վարպետներ՝ ֆրանսացի Ռոպերթ Կրանժոնի, գերման Քրիստոֆել Ֆոն Տիկ, հոլանտացի Քրիստոֆել Վան Զիխեմ Կրտսեր եւ այլ գրաձուլողներ։ Այս ծիրէն ներս անհրաժեշտ է յիշել նաեւ անունները եւրոպացի հետեւեալ հայագէտներուն. այսպէս, հայատառ փայտփորիկ տպագրութեան առաջին անգամ կը հանդիպինք՝ արեւելագէտ Գուլիելմ Պոստելի «Լինկուարում» (1537), Բլեզ Դը Վիժների «Ձեռնարկ Ծածկագրերու Մասին» (1586) եւ Պետրոս Գետանոս Պալմայի «Նմոյշներ» հատորներուն մէջ։ Հայագիտական արժէք կը ներկայացընեն նաեւ իտալացի արեւելագէտ Թեզէոս Ամբրոսիոսի եւ գերման Լէօնարտ Թուրնայզերի աշխատութիւնները՝ իրենց էջերուն ընդգրկած հայերէն հատուածներով։

Հայ տպագրութեան երկրորդ 100-ամեակին, օտար հայագէտներու շնորհիւ հրատարակուած հայերէն գիրքերու թիւը նկատառելի մագլցում արձանագրեց։ Հռոմը հանդիսացաւ մայրաքաղաքը այս շարժումին, երբ դաւանաբանական, քարոզչական ու միսիոնարական բնոյթ ունեցող գիրքերը իրարու յաջորդեցին։ Միաժամանակ՝ նաեւ հրատարակուեցան Հայաստան ու հայաբնակ վայրեր ուղարկուելու նպատակով պատրաստուող այլազգի քարոզիչները կրթելու ծառայող հայ լեզուի դասագիրքեր եւ հայերէն այբբենարաններ, ինչպէս՝ հայագէտ Կղեմես կալանոսի «Քերականական եւ Տրամաբանական Ներածութիւն»ը (1645), Յովհաննէս Հոլով Կոստանդնուպոլսեցիի «Զտութիւն Հայկաբանութեան» գրաբարի դասագիրքը (1674), Աստուածատուր Ներսէսովիչի «Բառգիրք Լատինացւոց եւ Հայոց» բառարանը (1695) եւ նմանօրինակ այլ հրատարակութիւններ, որոնց առաջին նմոյշը հանդիսացած էր 1621-ին Փարիզի մէջ լոյս տեսած իտալացի հայագէտ Ֆրանչիսկոս Ռիվոլայի հայերէն-լատիներէն բառարանը՝ «Բառգիրք Հայոց»։

Նոյն այս ժամանակաշրջանին հայ գիրքի տպագրութեան ձեռնարկեցին նաեւ չորս իտալացի տպարանատէրեր՝ Ջիովանի Բովիս, Ջիոկոմօ Մորետի, Անտոնիօ Բորտոլի եւ Միքելանջելօ Բարբոնի, որոնց մէջ ամենէն բեղմնաւորը եղաւ Անտոնիօ Բորտոլին, որուն հիմնադրած տպարանէն, 1695-էն սկսեալ եւ դար մը ամբողջ բարձրորակ տպագրութեամբ լոյս տեսան Աւետարան, Սաղմոսարան, Տաղարան եւ այլ բազմատեսակ գիրքեր։

Հայրենի հողէն ու հարազատ միջավայրէն հեռու, ընկերային եւ նիւթական ծանր պայմաններու մէջ, պարտատէրերու եւ գրաքննիչներու հետապնդումները  յաղթահարելով՝ հայ գիրքի մեր անդրանիկ երկրպագուները իրենց նուիրական առաքելութիւնը շարունակեցին՝ Վենետիկէն մինչեւ Հռոմ, Ամսթերտամէն մինչեւ Մատրաս ու Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Նոր Ջուղա եւ այլուր, մինչեւ մերօրեայ արդիական տպարաններու հրատարակած գեղատիպ նորագոյն հատորները։ Արդարեւ, հայ գիրքի պատմութեան ու մատենագրութեան նուիրուած արեւմտահայ ու արեւելահայ բանասէրներուն մենագրութիւնները, ակադեմական աշխատասիրութիւններն ու մատենագիտական ցուցակները պերճախօս կերպով կը վկայեն, որ հինգ դարեր շարունակ լոյս տեսած հայ գիրքերը անձնուրաց աշխատանքի եւ անմնացորդ նուիրումի վկայարաններ են՝ անկախ իրենց գիտական ու գեղարուեստական բարձր արժէքէն։ Եկէ՛ք, սիրելի՛ հայորդիներ, հպանցիկ հայեացքով ակնարկ մը նետենք այս անգամ հայ գիրքի կարեւորագոյն մայրաքաղաքներուն վրայ՝ վերապրելու համար հայ գիրքի տպագրութեան ջահակիրներուն հարուստ կենսափորձը եւ արժեւորելու հայ գիրքին ազգակերտ անփոխարինելի դերը։

 

Գ.
Հայ Գիրքի Մայրաքաղաքները

Իտալիոյ, Ֆրանսայի եւ Հոլանտայի հայ հրատարակչատուներուն մէջ իր բացառիկ տեղը գրաւեց հայկական տպագրութեան երկրորդ 100-ամեակին՝ 1664-ին, Ամսթերտամի մէջ Ոսկան Երեւանցիի հիմնած տպարանը, ուրկէ 1666-1668-ին լոյս տեսած Աստուածաշունչը հանդիսացաւ հայ տպագրութեան թագուհին։ Կրօնական եւ եկեղեցագիտական հրատարակութիւններու կողքին, այս տպարանը նաեւ հրատարակեց Մովսէս Խորենացիի «Գիրք Աշխարհաց»ը (1668), Վարդան Այգեկցիի «Աղուէսագիրք»ը (1668), Առաքել Դաւրիժեցիի «Գիրք Պատմութեանց»ը (1669) եւ աշխարհաբարով լոյս տեսած առաջին գիրքը՝ «Արհեստ Համարողութեան» հատորը (1675)։ Աւելի՛ն. շնորհիւ Ոսկան Երեւանցիի հետեւողական ճիգերուն, մինչ այդ առաւելագոյնը 500 օրինակով հրատարակուող հայերէն գիրքերուն տպաքանակը անցաւ 1000 օրինակի սահմանները եւ հասաւ մինչեւ 5000 օրինակի։ Իրողութիւն մը, որուն շնորհիւ հազուագիւտ համարուող Աստուածաշունչը մուտք գործեց հայ ընտանիքներէն ներս եւ մեծապէս նպաստեց հայ գիրքի ժողովրդականացման ու գրատպութեան ծաւալումին։

Նիւթական մեծ զոհողութիւններով եւ մեծ մասամբ հայ վաճառականներու բարերարութեամբ գործող հայ տպագրութիւնը կարիքը ունէր հայկական միջավայրի։ Կոստանդնուպոլիսը եղաւ այն գլխաւոր օրրանը, որ իբրեւ հայաշատ քաղաք՝ հայկական տպագրութեան զարգացման դիմաց բացաւ նոր հորիզոններ ու հայ հրատարակչական գործունէութիւնը արձանագրեց նկատառելի մրցանիշներ։ Մխիթար Սեբաստացիի ջանքերով կեանքի կոչուած հայկական գրահրատարակչութիւնը զարգացում ապրեցաւ շնորհիւ Գրիգոր Մարզուանեցիի կատարած բարձրորակ հրատարակութիւններուն։ Արդարեւ, շուրջ քառասուն տարուան ընթացքին (1698-1734), բազմաթիւ գործերու շարքին ան հրատարակեց Յայսմաւուրքը (1706), Ագաթանգեղոսի Հայոց Պատմութիւնը (1709), Զենոբ Գլակի վերագրուող «Գիրք Պատմութեան Երկրին Տարօնոյ» երկը (1719) եւ միջնադարու հայ մեծ իմաստասէր Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք Հարցմանց» հատորը (1720)։

Գրիգոր Մարզուանեցիի տպարանի աշխատակից Աստուածատուր Դպիր Կոստանդնուպոլսեցին, 1699-ին հիմնեց իր սեփական տպարանը եւ մօտ 50 տարի հանդիսացաւ պոլսահայ տպագրութեան ամենէն նշանաւոր ներկայացուցիչը՝ հրատարակելով աւելի քան ութ տասնեակ հատորներ, մեծաւ մասամբ ժամագիրքեր, շարակնոցներ, տօնացոյցեր, մաշտոցներ, Յայսմաւուրք, Ճաշոց եւ այլն։ Առաջին անգամ ըլլալով, ան լոյս ընծայեց անմահանուն Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ի ամբողջական բնագիրը (1701-1702), Կիւրեղ Աղեքսանդրեցիի «Գիրք Պարապմանց»ը (1716) եւ մատենագրական մեծ նշանակութիւն ունեցող այլ հատորներ։ Մինչեւ 1800 Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գործեցին աւելի քան քսան տպարաններ, որոնց մէջ նշանաւոր եղաւ Յովհաննէս Արապեանի եւ անոր զաւկին՝ Պօղոսի տպարանը։

1727-էն սկսեալ հայ տպագրութեան մէջ առանցքային դեր ստանձնեց Մխիթարեան Միաբանութիւնը։  Վենետիկի հեռաւոր կղզիէն 270 անուն թանկարժէք հատորներ լոյս տեսան, ինչպէս Մխիթար Սեբաստացիի «Դուռն Աշխարհաբար Լեզուի» (1727), «Բառգիրք Հայկազեան Լեզուի» (1749), Հայր Միքայէլ Չամչեանի «Քերականութիւն Հայկազեան Լեզուի» (1779) ծաւալուն աշխատասիրութիւնը, Ղազար Փարպեցիի «Պատմութիւն Հայոց»ը (1793) եւ մատենագիտական, լեզուաբանական, պատմագիտական, գրական, աշխարհագրական, թարգմանական բազմատասնեակ հատորներ։ Նոյն նուիրումով գործեց նաեւ Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի տպարանը։

1772-ին, Շահամիրեանները Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ հիմնեցին իրենց տպարանը, ուրկէ լոյս տեսան Յակոբ Շահամիրեանի «Նոր Տետրակ, Որ Կոչի Յորդորակ» (1772) եւ Շահամիր Շահամիրեանի «Որոգայթ Փառաց» (1773) հատորները եւ նշանաւոր այլ երկեր։ 1794 թուին հրատարակուած Յարութիւն Քհնյ. Շմաւոնեանի «Ազդարար» ամսագիրը, իբրեւ անդրանիկ ծնունդը հայ մամուլին, նոր էջ պիտի բանար հնդկահայ գաղութի պատմութեան մէջ։

Այլ հայ գաղութներ անմասն պիտի չմնային հայկական տպարան հիմնելու համընդհանուր շարժումէն։

- 1637-ին Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի վանահայր Խաչատուր Կեսարացիի նախաձեռնութեամբ պիտի հիմնուէր Նոր Ջուղայի տպարանը, ուրկէ 1638-ին լոյսին պիտի գար առաջին հրատարակութիւնը՝ Սաղմոսարանը։

- 1781-ին, նոր ջուղայեցի վաճառական Գրիգոր Խալդարեանցի հայկական առաջին տպարանը Ռուսաստանի մէջ պիտի սկսէր գործել, հովանաւորութեամբ ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ Վրդ. Արղութեանի։

- 1823-ին, Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանի հիմնադրութենէն տարի մը ետք, շնորհիւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ներսէս Աշտարակեցիի հետեւողական ճիգերուն պիտի սկսէր բանիլ հայկական առաջին տպարանը, որուն աւելի ուշ պիտի միանային Գաբրիէլ Պատկանեանի, Գաբրիէլ Մելքումեանի, Համբարձում Էնֆիաճեանի եւ շարք մը այլ նուիրեալներու տպարանները, որոնց մամուլի գլաններէն ծագող հոգեմտաւոր լոյսը պիտի տարածուէր արեւելահայութեան այս մշակութային մայրաքաղաքի սահմաններէն անդին՝ մեծապէս սատարելով Հայկական Զարթօնքի վերելքին։

Հայ գիրքի տպագրութիւնը տարուէ տարի շարունակուեցաւ ու ծաւալեցաւ։ Փաստօրէն, բոլոր գաղութներէն ներս նոր տպարաններ հիմնուեցան եւ նոր հրատարակչատուներ ու հրատարակչական հիմնադրամներ հաստատուեցան։

 

Դ.
Հայ Եկեղեցին եւ Հայ Գիրքը

Հայաստանի ու Կիլիկիոյ վանքերուն մէջ, հայ հոգեւորականներուն ծաղկած լուսաշող մատեանները տպագրական լայնածաւալ աշխատանքներով արդէն նոր կերպարանք ու տեսք ստացած էին։ Շնորհիւ հայ տպագրութեան գիւտին, անգամ մը եւս հայ կեանքը  պիտի հարստանար հայ գիրի ու գիրքի ճամբով փոխանցուող մեր հոգեմտաւոր արժէքներով։ Վերանորոգ շունչ ու լայն տարողութիւն պիտի ստանար հայ եկեղեցւոյ մշակութային ծառայութիւնը՝ Ս. Էջմիածինէն մինչեւ Սիս ու ապա Անթիլիաս, Երուսաղէմէն մինչեւ Կոստանդնուպոլիս։

Արդարեւ, Սիմէոն Երեւանցի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հետեւողական ճիգերուն շնորհիւ՝ 1771-ին Ս. Էջմիածնի մէջ սկսաւ գործել Հայաստանի հողին վրայ հիմնադրուած առաջին հայկական տպարանը՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ անունը կրող։ 1772-ին, լոյս ընծայուած առաջին հատորին՝ Սիմէոն Երեւանցի Հայրապետին «Զբօսարան Հոգեւոր» աղօթագիրքին յաջորդեցին աւելի գեղատիպ հատորներ։ Աւանդը փոխանցուեցաւ յաջորդ կաթողիկոսներուն, որոնց ճիգերուն շնորհիւ Ս. Էջմիածնի տպարանը նշանակալից դեր ունեցաւ հայ մշակոյթի պատմութեան մէջ։

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը եւս Սիսի Կաթողիկոսարանին եւ Կիլիկեան վանքերու մէջ աշխոյժ թափով լծուեցաւ հայ գիրքի տպագրութեան աշխատանքին։ Հայ ժողովուրդին դէմ թուրք պետութեան կողմէ ծրագրուած ու գործադրուած ցեղասպանութեան ոչ միայն մէկուկէս միլիոն հայեր զոհ գացին, այլեւ փճացան ձեռագիր ու գիրք, հրոյ ճարակ դարձան դպրատուն ու տպարան։ 1930-ին, Անթիլիասի հողին վրայ հազիւ հաստատուած, մեր ժողովուրդի հոգեմտաւոր կարիքներուն ունկնդիր, Մայր Տաճար ու Վեհարան կառուցելէ առաջ, տարագիր Ս. Աթոռի Սահակ Խապայեան Հայրապետը պայծառ տեսիլքը ունեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը օժտելու իր սեփական տպարանով։ Դժուար պայմաններու մէջ կեանքի կոչուած Անթիլիասի Մայրավանքին համեստ տպարանը սկսաւ գործել 1932-ին։ Հմուտ մտաւորական Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կաթողիկոսի գահակալութեան շրջանին տպարանը ապրեցաւ նոր վերելք, երբ սկսան լոյսին գալ հայագիտական թանկարժէք հրատարակութիւններ։ Յաջորդող տասնամեակները յաւելեալ փայլքով լուսազարդեցին Անթիլիասի տպարանի գործունէութիւնը՝ զայն կարգելով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան մշակութային առաքելութեան ամենէն կենսական բնագաւառներու շարքին։

1833-ին հիմնուած Երուսաղէմի տպարանը իր կարգին լծուեցաւ կրօնական, եկեղեցագիտական, պատմական եւ գրական երկերու հրատարակութեան։ Ս. Յակոբեանց Միաբանութեան տպարանէն 1843-ին լոյս տեսաւ Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի «Պատմութիւն» հատորը, իսկ աւելի ուշ՝ Եսայի Հասան Ջալալեանի «Պատմութիւն Համառօտ Աղուանից Երկրին» (1868), Վարդան Արեւելցիի «Պատմութիւն Թաթարաց» (1870) երկերն ու այլ շահեկան գիրքեր։ Տպարանը շարունակեց գործել նոյն նուիրումով՝ հրատարակելով թարգմանական, պատմաբանասիրական, գրականագիտական եւ գրական թանկարժէք հատորներ։

Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարքութիւնը եւս շարունակեց հրատարակչական աշխատանքը, սակայն աւելի սահմանափակ տարողութեամբ։ Երկրին ներքին պայմանները թոյլ չտուին, որ Պատրիարքութիւնը առաջնահերթ կարեւորութիւն ընծայէ հրատարակչական գործունէութեան։

Հայ Եկեղեցին իր Նուիրապետական Աթոռներով հայ գիրքը նկատեց իր հաւատքի առաքելութեան կենսական տարածքներէն մէկը՝ անցնող 500 տարիներուն տպագրական ու հրատարակչական աշխատանքներուն բերելով իր ամբողջական ու գործօն մասնակցութիւնը։

 

Ե.
Հայ Գիրքը՝
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Մշակութային Առաքելութեան Կողմնացոյցը

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կեանքին ու վկայութեան մէջ հայ գիրքը ունեցաւ իր  կեդրոնական ներկայութիւնը եւ առանցքային դերակատարութիւնը։ Հայ գիրք երկնելով ու հայ գիրք տպելով եւ զայն մեր աշխարհասփիւռ ժողովուրդի լայն զանգուածներուն մէջ տարածելով՝ մեր Ս. Աթոռը նորահաս սերունդներուն ուսուցանեց հայ գիրքը սիրելու, հայ գիրքը կարդալու եւ հայ գիրքով պայծառանալու եւ հզօրանալու Մեսրոպեան դասը։ Հայ գիրքին ճամբով ան հայուն հաւատքը, ոգին ու տեսիլքը նոր սերունդներու կեանքին մէջ վերածեց  ամէնօրեայ պատարագի՝

Որպէսզի առաւել ե՛ւս հարստանայ մեր կեանքը, աւելի՛ով ամրապնդուին մեր մշակոյթի տաճարին հիմնասիւները ու կենսագործուին մեր սուրբ հայրապետներուն եւ երանելի հայրերուն սէրն ու նախանձախնդրութիւնը հանդէպ հայ գիրին ու մշակոյթին եւ Տէր Զօրի անապատներէն հրաշափառ յարութիւն առած մեր ժողովուրդը շարունակէ քալել լոյսի ու յոյսի, կեանքի ու յարութեան ճանապարհէն։

Որպէսզի հայ մարդուն հոգին աղբերանայ պատմութեան խոր ընթերքներէն ժայթքած վաւերական արժէքներու, հարուստ փորձառութիւններու, մեզ առաւել հայացնող ճշմարտութիւններու եւ սրբութիւններու պայծառ լոյսով ու զուլալ ջուրով։

Որպէսզի բոլոր ժամանակներուն եւ աշխարհի չորս ծագերուն հայ մարդը առաւե՛լ հաւատքով ու ծարաւով փարի հայ գիրքին՝ որպէս սրբազան նշխար ու մասունք բանի, որպէս ճրագ կեանքի, որպէս սրբազան կրակ սիրոյ ու հաւատքի, պայքարի ու յաղթանակի ընդդէմ կեանքի ամէն տեսակի խորշակներուն ու փոթորիկներուն։

Այս խոր հաւատքով ու տեսլականով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հրատարակչական գործունէութիւնը աճեցաւ տարուէ տարի, մեկենասները իրարու արձագանգեցին, եւ հրատարակչական հիմնադրամները նուաճեցին նորանոր հորիզոններ։ Հետզհետէ ճիւղաւորուեցաւ ու հարստացաւ հայ գիրի ու գրականութեան Կիլիկեան ընկուզենին, եւ Անթիլիասի հրատարակչատունէն լոյս տեսած հարիւրաւոր հատորները մեր ժողովուրդի ընթերցասէր զաւակներուն պարգեւեցին եկեղեցագիտական, պատմագիտական, մատենագիտական, իմաստասիրական, յուշագրական, գրական եւ այլաբնոյթ բացառիկ գոհարներ։

Մեր Ս. Աթոռին հրատարակչական գործունէութեան մէջ անփոխարինելի եղաւ զօրակցութիւնն ու գործակցութիւնը Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին, որուն նիւթական ու բարոյական աջակցութեամբ լոյսին եկան եւ դեռ կու գան բազմատասնեակ թանկարժէք կոթողներ, որոնց շարքին կÿարժէ յիշատակել հայ գիրքի պատմութեան մէջ նոր էջ բացած «Մատենագիրք Հայոց» եզակի շարքը։ Յատուկ կարեւորութեամբ հարկ է յիշատակել նաեւ Կաթողիկոսարանի «Գէորգ Մելիտինեցի», «Գրիգոր Զօհրապ», «Ռիչըրտ եւ Թինա Գարոլան», «Խաչիկ Պապիկեան» եւ «Սմբատ Արք. Լափաճեան» հրատարակչական հիմնադրամները, որոնց տարեկան եկամուտով կը տպագրուին մեծ թիւով հատորներ։

Շուրջ չորս տասնամեակներէ ի վեր շարունակուող  Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Հայ Գիրքի ցուցահանդէսներուն առիթով Մեր Հայրապետական պատգամներուն մէջ միշտ վեր առած ենք հայ գիրքին վէրքերն ու երգերը եւ մա՛նաւանդ ծանրացած՝ հայ գիրքին նկատմամբ մեր ժողովուրդի զաւակներուն մօտ նկատուող հետաքրքրութեան նահանջին ու ընթերցասիրութեան նուազումին, եւ կոչ ուղղած բոլորին՝ երկիւղածութեամբ մօտենալու հայ գիրքին եւ մեր հայկական օճախները լուսաւորելու անոր  կենսապարգեւ լոյսով։ Արդարեւ, 2004-ին, Հայ Գիրքի ցուցահանդէսին առիթով արտասանած Մեր պատգամին մէջ ցաւով ու արդար ընդվզումով ըսինք. «մեր սիրտը ցաւով կը փոթորկի, երբ կը տեսնենք ու կը լսենք թէ Հայաստանի եւ Սփիւռքի մէջ գիրքը սկսած է դառնալ լուսանցքային, եւ չակերտեալ արժէքներ սկսած են մեր կեանքի օրակարգին վրայ դառնալ առաջնահերթ։ Խորապէս կը ցաւինք ու կþընդվզինք, երբ կը տեսնենք ու կը լսենք թէ հոգեւորականներ  ու մտաւորականներ, ուսուցիչներ ու ուսանողներ անտարբեր վերաբերում սկսած են ցուցաբերել հայ գրքին նկատմամբ։ Սա պահուն մեր աչքերուն դիմաց հանդիսադրուած հազարաւոր գիրքերը կը խօսին մեզի հետ, ո՛չ թէ աղաչական ձայնով, այլ զօրեղ պատգամի շեշտով ըսելով՝ ո՜վ հա՛յ հոգեւորական, ո՜վ հա՛յ մտաւորական, ո՜վ հա՛յ ուսուցիչ, ո՜վ հա՛յ ուսանող, ո՜վ հա՛յ մարդ՝

Առանց հայ գիրքի մո՛ւթ է ճամբադ,
Առանց հայ գիրքի աղքա՛տ է սեղանդ,
Առանց հայ գիրքի դատա՛րկ է կեանքդ,
Առանց հայ գիրքի ծարա՛ւ է հոգիդ։

Արդ, դարձի՛ր հայ գիրքին, ա՛ռ հայ գիրքը ու կարդա՛ զայն. եւ չմոռնաս երբեք, որ՝

Գիրք կարդացողը գիրքո՛վ կը հարստանայ,
Գիրք տպողը գիրքո՛վ կը բարձրանայ,
Գիրք պահողը գիրքո՛վ կը հզօրանայ,
Գիրք գրողը գիրքո՛վ կþանմահանա՜յ…»։

Պատի՛ւ մեր գրողներուն ու մեկենասներուն, որոնց շնորհիւ այսօր Հայաստանի թէ Սփիւռքի մէջ մեծ թիւով գիրքեր կը տպուին։ Սակայն դժբախտաբար, ի հեճուկս հայ գիրք գրող ու տպող նուիրեալներու օրինակելի  յանձնառութեան՝ հայ գիրքի ընթերցողներուն թիւը կը շարունակէ նուազում արձանագրել։ Հայ գիրքին նկատմամբ անտարբերութեան համաճարակ մը սկսած է զգալի դառնալ հայ կեանքէն ներս։ Լսողատեսական ճարտարագիտութեան արագասոյր զարգացումով մեր երիտասարդութիւնը մանաւանդ սկսած է հեռանալ հայ գիրքէն։ Արդարեւ, ժամանակն է, եթէ արդէն ուշացած չենք, ազգովին վերապրելու հաւաքական հոգեփոխութիւն մը, որպէսզի Հայ Տպագրութեան 500-ամեակին առիթով, դարերու հարուստ փորձառութեամբ անմահացած Հայ Գիրքը դառնայ ամէնօրեայ դպրոցը հայ մարդուն, անոր սիրելի ընկերը, կողմնացոյցը իր կեանքին եւ յաւերժութեան բացուող ճանապարհը հայ ժողովուրդին։

Զ.

Արդ, Հայ Գիրքի Տարուան առիթով հայրական կոչ կþուղղենք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան թեմերու Առաջնորդ Սրբազաններուն ու Ազգ. Իշխանութեանց, մեր մշակութային ու կրթական միութիւններուն, ազգային կառոյցներուն ու հոգեւոր դասուն՝ յատուկ կարեւորութիւն ընծայելու հայ գիրքին, որպէս կենսատու աղբիւր մեր հոգեմտաւոր արժէքներուն ու աւանդութեանց, մեր մշակութային թէ ազգային ժառանգութեանց ու իտէալներուն, ինչպէս նաեւ որպէս ազդու միջոց մեր ինքնութեան բիւրեղացման, պահպանման ու հարստացման։ Այս խոր գիտակցութենէն մղուած կը թելադրենք դիմել հետեւեալ քայլերուն.-

 

ա¤ Կոչ ուղղել մեր մտաւորականներուն ու գրողներուն՝ որակ ունեցող եւ ոգի ու պատգամ փոխանցող գիրքեր հրատարակել, որպէսզի մեր ժողովուրդի զաւակները լայնօրէն ըմբոշխնեն հայ գիրքէն ճառագայթող արժէքները։

բ¤ Յատուկ աշխատանք տանիլ, որպէսզի ունեւոր ազգայիններ օգտակար հանդիսանան հայ գիրքի տըպագրութեան՝ մեկենաս դառնալով եւ կամ հրատարակչական հիմնադրամներ հաստատելով։

գ¤ Քաջալերել, որ հայ ընտանիքներէն ներս հայ գիրքը դառնայ մնայուն ներկայութիւն՝ տնային յատուկ գրադարաններ հաստատելով ու ընթերցանութեան յատուկ կարեւորութիւն տալով։

դ¤ Գնահատել հրատարակչատուներու կատարած յոյժ կարեւոր աշխատանքը, միաժամանակ յիշեցնելով, որ մատչելի գիներ ճշդելով եւ գործնական միջոցներու  դիմելով առաւելագոյն չափով տարածեն հայ գիրքը մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս։

ե) Հետապնդել, որ մեր դպրոցներէն, կազմակերպութեանց ու համայնքային կեդրոններէն, ինչպէս նաեւ հայաշատ թաղամասերէն ներս գրադարաններ հաստատուին, որպէսզի հայ գիրքին հետ հայ մարդուն մտերմութիւնը ըլլայ անմիջական ու մնայուն։

Վերոյիշեալ եւ այլ շօշափելի քայլերու դիմելով, Մեր սպասումն է որ հայ գրքին կարեւոր տեղը եւ կենսական դերը վերարժեւորուի ու վերաշեշտուի հայակերտումի ու հայապահպանման, ազգակերտումի ու հայրենակերտումի մեր համահայկական ճիգերուն մէջ։

Կÿաղօթենք առ Բարձրեալն Աստուած, որ Ի՛ր երկնային շնորհներով ու բարիքներով ծաղկեցնէ մեր ժողովուրդին կեանքը, ի Հայաստան, յԱրցախ եւ ի սփիւռս աշխարհի։

 

Աղօթարար՝
ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ
ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

 

1 Յունուար, 2012
Անթիլիաս, Լիբանան
 

Boston Magazine taps Saryan as “Top Doc”

By Tom Vartabedian

 

Burlington, MA --- John Saryan never wanted to be a doctor. He wasn’t that young kid who was surrounded by medical playthings with a physician’s dream in mind.

Instead, he leaned toward a career in math and science. He wanted to be an engineer who could shape the world in its evolution.

Today, he stands with a celebrated class as department chairman of allergy and immunology at Lahey Clinic, bringing comfort and healing to his patients over the past 29 years.

The December issue of Boston Magazine listed Saryan as one of the top doctors in his class throughout the Greater Boston area --- for the fourth time over the past decade! If anything, he might very well be the valedictorian of this prestigious class.

“It serves as a privilege to be acknowledged among the very best,” admitted the 59-year-old. “Boston is surrounded by world-class hospitals and medical schools and I’m very proud and humbled to be among other Lahey physicians included in this list.”

Saryan was chosen by his peers. These are the doctors that other doctors recommend to family and friends.

“Competition to make this list is pretty tough,” concludes magazine editor John Wolfson. “With so many leading experts around town, how do you decide who makes the cut? You ask the experts themselves.”

Other Armenians named to the select list include: John Krikorian, oncology, MetroWest Medical Center, Framingham; Alphonse Taghlian, radiation oncology, Massachusetts General Hospital, Boston, and Christine Peeters-Asdourian, pain medicine, Beth Israel Deaconess Hospital, Boston.

As department head, Saryan takes charge of four doctors, 10 nurses and a practitioner. A host of credits follows his name in the profession, including past president of the New England Society of Allergy and past president of the Massachusetts Society of Allergy.

Among other laurels is a dedicated service award from the Asthma & Allergy Foundation, where he serves on the New England Board of Directors.

“It makes me feel that all the time and effort I put into my job gets recognized,” Saryan added. “If anything, I’m probably too devoted to my work.”

It wasn’t until he took a course in human physiology at Air Force Academy that caused Saryan to change his career path to medicine. Up until then, he was leaning toward engineering.

“I became fascinated by medical science,” he recalled. “My mother wanted me to be a doctor. It was a noble profession. People respect doctors. She was surprised when I decided to enter the field. The decision came after a lot of soul-searching.”

Saryan is a 1970 graduate of Mount Pleasant High School in Wilmington, Del., where he was a member of the National Honor Society and part of a state championship tennis team. He later became a two-time gold-medalist in the AYF Olympics and still plays a competitive game of tennis and golf.

He proceeded to John Hopkins University in Baltimore, Md, ultimately graduating from its School of Medicine in 1977. He performed his residency at Boston’s Children Hospital before joining Lahey where he was appointed department chairman in 2004.

“My patients are my biggest inspiration,” he points out. “They all pose a different challenge. You’re making a difference in their lives. There are the personal connections that often go beyond the job description.”

Medicine runs in the family with a daughter Diana Balekian, 29, a pediatric resident at Massachusetts General, and a niece Ani Saryan, a family practice resident in Appleton, Wisc.

Two other children, Valerie Saryan, 26, is in Los Angeles, Calif., working and attending Whittier Law School, and Melanie Saryan, 20, a junior at Bentley University, Waltham. Saryan has been married 30 years to the former Debbie Musserian and they reside in Andover.

His late father Sarkis was a linguist, scholar and chemist who authored a book titled “Language Connections.” His mother Armine is 90 and living in Los Angeles. She taught at the Jemaran in Beirut for 10 years, written poems and essays for publications, and mothered four children, all college-educated.

The Armenian side is just as relevant. Saryan is past president and chairman of the Scholarship Committee for the Armenian Medical Association and belongs to the Council of Armenian Executives. He’s been the medical director of Camp Haiastan for 30 years and a board member for 10 years.

Each Sunday you’ll find him on the altar of St. Gregory Church in North Andover where he’s been serving as a deacon since 2001. He’s supervised bible study and taught Sunday School for six years while also serving on the Prelacy’s Armenian Religious Education Council for eight years.

“Being involved with the church is a place I go for peace,” Saryan maintains. “It’s been a definite stress-buster for me. Every success I’ve achieved is a gift from God. I’m His servant and I’d like to be an example to others. Every time I put on that stole, it’s where I belong.”
 

One priest’s mission: 16,000 miles in 48 hours for child’s christening

By Tom Vartabedian

Kessab, Syria --- On the same day in this very same city, the oldest Armenian resident was buried hours before a child was christened.

One woman’s death was offset by the breath of a new life.

The woman was 104-year Kalila Yaralian-Manjikian, somewhat of a matriarch they call Nene in this heavily-populated Armenian community.

The child belongs to Der Karekin Bedourian and his wife Sevan. The two had traveled 8,000 miles in 24 hours to get there --- a place they both call home. Double it both ways.

Even more ironical was the date, Nov. 11, 2011 or, putting it numerically, 11/11/11. It turned out to be the same church Der Karekin and Yeretskin were raised and baptized in their day in the same font. Soorp Asdavadzazin Church was also the setting for their wedding day in 2008 and Der Hayr’s ordination the following year.

“It was the natural place to have our daughter Megheti christened,” said Der Karekin, pastor of St. Gregory Church in North Andover, Ma. “We wanted her to have close ties with our beloved Kessab community with both families present. Many of those who attended the funeral in the morning came to the christening that afternoon. The emotion of this day will live with us forever.”

The family left by car for New York where they boarded a flight at JFK Airport. From there, they flew to Jordan, then to Aleppo, followed by a 3-hour drive to Kessab over winding, unpaved roads.

Megheti was well-composed throughout her journey, bewildered by the planes and hordes of people at the airports. Once inside a car, she fell asleep.

The Bedourians arrived home to an exuberant family greeting, especially with a 16-month-old in tow. On hand were both sets of parents, siblings, aunts, uncles and cousins. It marked Der Karekin’s first return visit home since his ordination in 2009.

“Tears of joy were shed,” he described. “It’s very difficult being removed from your family circle but such is the lifestyle of a priest and his Yeretskin. Careers take hold. By traveling to Kessab for my daughter’s christening, I made an entire village happy. Nothing is more satisfying for me than this.”

Some 150 guests turned out on a Friday afternoon for the service, performed by Very Rev. Tatoul Anoushian (Bolis), accompanied by the host pastor, Der Muron Avedisian. A celebration followed in the church hall. Earlier that day, Der Karekin participated in the Yaralian-Manjikian funeral service.

“Until she was immersed into the holy water, Megheti was very happy,” her father beamed. “Then came the tears. For us, tears have a very special meaning of rebirth.”

The child was dressed in a special white dress bearing crosses made especially for this occasion. Six months ago, her photograph accompanied a story circulated throughout the ethnic press under the headline: “Blessed are the Armenian church babies.” Seldom has she missed a Sunday badarak, often competing heartily with the choir.

Together with Megheti, the Bedourians have cultivated a lifestyle inside their new church. It’s been a marriage blessed with tremendous faith and love.

The two have known each other since their kindergarten days in Kessab. They were classmates through school. While Der Karekin pursued his theological studies at Antelias, she waited patiently for him. Six hundred guests turned out for their wedding at Soorp Asdavadzazin Church.

The choices were simple, either have the child christened at St. Gregory Church where he was assigned or make the trip to Kessab. They chose Syria.

“When Megheti gets older, she’ll visit Kessab and the church where her roots are planted,” said Der Karekin. “It’ll be a very significant moment in her life, knowing that was where her parents were baptized and the church where I was ordained.”
 
<< Start < Prev 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Next > End >>

Page 1 of 21
Crossroads E-Newsletter
Donate Now